Часам нечаканая гісторыя беларускіх гімнаў

Захаваліся шчымлівыя ўспаміны, як беларусы святкавалі Дзень Волі на савецкай катарзе, як гатавалі самаробныя торты ў лукашысцкіх турмах.

У страшных умовах ХХ стагоддзя беларусы здолелі стварыць вялікую культуру. Аж дух займае, колькі ўсяго мы паспелі за кароткія перыяды адноснай свабоды.

Так, у беларусаў ёсць дзясятак магутных песень, вартых азначэння «нацыянальны гімн».

«Мы выйдзем шчыльнымі радамі» Краўцова і Тэраўскага

Першая ў гэтым шэрагу — «Мы выйдзем шчыльнымі радамі». Яе тэкст напісаў у 1919 годзе вайсковец Макар Краўцоў (сапраўднае прозвішча — Касцевіч).

Родам з-пад Горадні, ён пасля вяртання з фронту Першай сусветнай быў адным са стваральнікаў Беларускай Народнай Рэспублікі. З цікавых фактаў: ён быў дзядзькам рэвалюцыянера-грамадоўца і паэта Міхася Васілька. Імя Васілька ўжо носяць вуліцы, Макар Краўцоў таго ж заслугоўвае.

Верш Краўцова настолькі запаў у душу яго сучаснікам, што гімнавую музыку на яго амаль адразу напісаў Уладзімір Тэраўскі — музычны самародак родам з-пад Слуцка, рэгент праваслаўных царкоўных хораў.

У 1920 годзе «Ваяцкі марш» быў прызнаны гімнам БНР.

Мы выйдзем шчыльнымі радамі

На вольны родны свой прастор.

Хай воля вечна будзе з намі,

А ґвалту мы дамо адпор!..

І Краўцова (у 1939 годзе), і Тэраўскага (у 1938) закатавалі савецкія душагубы.

Вось гімн «Мы выйдзем шчыльнымі радамі» («Ваяцкі марш») з кадрамі з Марша Еднасці ў Мінску 6 верасня 2020 года.

«Пагоня» Багдановіча і Шчаглова-Куліковіча

Іншы беларускі гімн — «Пагоня» на словы Максіма Багдановіча.

Цяжка хворы Багдановіч толькі трохі не дажыў да абвяшчэння незалежнасці Беларусі.

У міжваенны час «Пагоню» выконвалі на матыў «Марсэльезы»; пасля музыку да яе пісалі Мікола Равенскі, Аляксей Туранкоў, Уладзімір Мулявін.

Мелодыю, якая прыжылася і пад якой мы «Пагоню» ведаем цяпер, напісаў кампазітар Мікалай Шчаглоў-Куліковіч. Ураджэнец Смаленшчыны, да «Пагоні» ён звярнуўся ў 1950 годзе, ужо на эміграцыі.

Шчаглоў-Куліковіч пахаваны на могілках у Чыкага, ЗША.

Вось «Пагоня» ў велічным выкананні хора і аркестра. Звярніце ўвагу, што толькі ў Ютубе гэтая версія сабрала больш за мільён праглядаў.

«Магутны Божа» Арсенневай і Равенскага

Гімнам «Магутны Божа» да 2021 года ў Беларусі завяршалі богаслужбы вернікі розных канфесій. Яго выконвалі на многіх фестывалях і ўрачыстасцях. Гэта велічнае маленне пра Беларусь.

Напісала яго ў 1943 годзе Наталля Арсеннева — калі вакол палала самая страшная вайна ХХ стагоддзя. Але ў вершы няма ніякай ідэалогіі, акрамя як любові да роднай зямлі.

Арсеннева нарадзілася ў Баку ў сям’і расіяніна-мытніка. Але ёй судзілася адвучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі, і яна выйшла адтуль беларускай паэткай.

Каб уратавацца, у 1940 годзе яна была вымушаная падпісаць вярбоўку ў НКВД пад псеўданімам «Казбіч». У 1943 годзе ў выніку савецкага тэракта ў акупаваным Мінску загінуў яе сын-школьнік. Пахаваная Арсеннева ў Маўнт-Гоўп у ЗША.

У 1947 годзе «Магутны Божа» паклаў на музыку Мікола Равенскі.

Ён быў ураджэнец Бярэзінскага раёна. Выкладчык кансерваторыі, падчас вынішчэння саветамі беларускай эліты ў канцы 1930‑х Равенскі цудам ацалеў, але яго брата саветы расстралялі. Падчас вайны Мікола Равенскі эміграваў, стаў сябрам Рады БНР. Так што і гэтая музыка нарадзілася ў выгнанні. Зрэшты, у тыя часы ў БССР з'яўленне такога твора было немагчымым.

Пахаваны Равенскі ў Лёвэне (Бельгія).

«Радзіма мая дарагая» Бачылы і Алоўнікава

Гімн «Радзіма мая дарагая» таксама ствараўся ў няволі — толькі не ў нацыскай, а ў савецкай. Але ў ім, як і ў «Магутным Богу», ёсць толькі любоў да сваёй зямлі. У ім, у адрозненне ад дзяржаўнага гімна, не было траскатні пра партыю, Леніна. Таму ён і палюбіўся народу.

Напісаў яго каля 1950 года паэт Алесь Бачыла, ураджэнец Случчыны. Музыку да яго стварыў Уладзімір Алоўнікаў, ураджэнец Бабруйска, будучы рэктар Беларускай кансерваторыі. Алоўнікаў дажыве да абвяшчэння незалежнасці Рэспублікі Беларусь.

І яго мелодыя стала пазыўнымі Беларускага радыё.

Першапачаткова песня пачыналася лірычна:

Люблю я глядзець, як блукае

Над рэчкай уранні туман…

Аднак яе кананічны варыянт пачынаецца больш гімнава:

Радзіма мая дарагая,

Ты ў шчасці жаданым жыві!

Я сэрцам табе прысягаю

У шчырай сыноўняй любві!

Вось выкананне гэтай песні дзіцячым хорам Беларускага радыё ў 1985 годзе.

«Жыве Беларусь!» Пранчака і Раінчыка

І нарэшце, яшчэ адзін гімн нарадзіўся на хвалі барацьбы за вызваленне Беларусі ў канцы ХХ стагоддзя.

У 1990 годзе яго тэкст напісаў паэт-песеннік Леанід Пранчак, ураджэнец вёскі Пранчакі з Ляхавіцкага раёна. А ў 1992 годзе ўрачыстую мелодыю да яе стварыў ураджэнец слыннага Шклова Васіль Раінчык, які да таго праславіўся як аўтар эстрадных шлягераў і музыку для сімфанічнага аркестра і балета. Хто б мог падумаць, што Раінчык стане аўтарам музыкі для гімна, які будзе называцца «Жыве Беларусь!», за пяць гадоў да таго, як гэта здарылася?

Гэты гімн кансерватары крытыкавалі як наватвор. А вось людзям ён палюбіўся: у народным галасаванні і падчас конкурсу на дзяржаўны гімн 1992 года, і падчас адбору 2002 года менавіта ён перамагаў. Пачаткова ён называўся «Жыве Беларусь!», але для пазнейшага, пры Лукашэнку, конкурсу тэкст змянілі на «Красуй, Беларусь!»

Вось выкананне гэтага гімна ўзору 1992 года, накладзенае на кадры з вуліц тагачаснага Менска. У яго тэксце зашыфраваныя шматлікія культурныя коды:

Жыве Беларусь! Веру, будзе жыць заўсёды!

Святло Пагоні будзе сэрцы нашы акрыляць.

Жыве! Жыве наш край магутны і свабодны,

Нескароная нікім і святая зямля.

Беларусь! Беларусь! Хай цябе мінуць усе нягоды.

Век у шчасці жыві, ты Радзіма мая!..

То — жыве Беларусь! Хай нашы часы народзяць і новыя песні — і тут, і там.